Sociaal emotionele ontwikkeling bij kinderen in de lagere school
Projectweken rond gevoelens
In de Jonatanschool wordt er veel belang gehecht aan het welbevinden van onze leerlingen. De leerlijn die we hiervoor hebben uitgetekend, behandelt onder andere het leren uiten van en omgaan met gevoelens.
Om dit thema extra in de belangstelling te brengen, startten we vanaf 30 april met projectweken rond gevoelens. Met een energiek themalied en een ludiek toneeltje werd het startschot gegeven. Nu werken alle klassen intensief rond emoties en wordt er in elke klas rond een bepaald gevoel (boos, verdrietig, moedig, verliefd, ...) iets leuk uitgewerkt voor het Groot Jonatanboek der Gevoelens.
Waarom is leren omgaan met gevoelens belangrijk?
|
Wist je ... … dat er primaire en secundaire emoties bestaan? Primaire ontstaan onbewust, bv. wanneer je schrikt van een hevig geluid. Secundaire zijn meer complex, bv. als je ontroerd bent door een film. Dan heb je een meer bewuste beleving. Secundaire emoties worden gevoelens genoemd. |
Gevoelens heb je de hele dag. Ook op school. Daarom kunnen we op school gewoon niet om die gevoelens heen. Of het nu gaat om eigen emoties dan wel om de gevoelens van onze leerlingen, we mogen ze niet negeren. Proberen we dat toch, dan komt dat de geestelijke gezondheid van alle betrokkenen niet ten goede. Zelfs de schoolprestaties kunnen er nadelig door worden beïnvloed.
Om erachter te komen welke gevoelens een kind heeft, is het nodig het kind te stimuleren zijn gevoelens te uiten.
Dit doen we door middel van gesprekken, maar ook drama, muziek, dans en beeldende expressie zijn middelen waarmee gevoelens geuit kunnen worden.
(Uit: Kayser, D. (1996). Interculturele sociale vaardigheden op de basisschool. Basisboek voor leerkrachten en hulpverleners. Utrecht: De Tijdstroom. )
Lichamelijke reacties op gevoelens en emoties
|
Wist je ... … dat je gevoelens kan beïnvloeden door je denkwijze? Denk maar aan het halfvolle of het halflege glas. Hoe je over een situatie of gebeurtenis denkt, beïnvloedt sterk je gevoel. Probeer zo negatieve gevoelens om te buigen! |
Emoties gaan gepaard met allerlei lichamelijke processen. Iemand verbleekt van schrik, loopt rood aan van woede, huilt van verdriet enzovoort. Bij negatieve emoties als angst wordt het lichaam in staat van paraatheid gebracht (vluchten). Gelaatsuitdrukkingen kunnen heel subtiel de emotie van het moment laten zien. Emoties worden ook wel gezien als belangenbehartigers. Ze leiden tot gericht handelen zoals iemand achterna lopen bij verliefdheid of wegrennen bij angst om aangevallen te worden. Gevoel en emotie leiden ook het intellect. Bij het plegen van een handeling kunnen gevoel en emotie richting geven aan het rationeel bedachte plan zoals de manier waarop je iemand begroet. Andersom kunnen gevoel en emotie worden gestuurd door gedachten, zoals het inhouden van een woede-uitbarsting vanwege het denken aan de consequenties.
Kortom: je kan je gevoelens moeilijk verstoppen. Je straalt je gevoelens uit door je lichaamstaal en je gaat je -soms onbewust- anders gedragen. Maar anderzijds kan ons verstand ons helpen om op een gepaste manier onze gevoelens te uiten.
Legitimiteit van gevoelens
Het is van groot belang kinderen duidelijk te maken dat hun gevoelens en emoties, evenals hun gedragingen en gedachten, in eerste instantie altijd legitiem zijn. Ook al roept het gevoel of de emotie (of het gedrag of de gedachte) weerstand op bij anderen. Iemand die boos is, kun je moeilijk verplichten om dat niet te zijn. Het is wel mogelijk om kenbaar te maken dat de boosheid ongelegen komt. Boosheid afwijzen betekent voor een kind dat het niet boos mag zijn, terwijl het zich boos voelt. Daarom is het als leerkracht of ouder belangrijk om kinderen duidelijk te maken dat de boosheid legitiem is en bestaansrecht heeft. Hoe u of anderen ermee omgaan, is een ander verhaal. Kinderen voelen feilloos aan of hun gevoel geaccepteerd wordt, ook al wordt er niet op ingegaan. Al ze te vaak ervaren dat hun gevoelens, emoties, gedragingen en gedachten niet legitiem zijn, zullen ze een houding ontwikkelen waarbij ze deze voor zichzelf gaan ontkennen.
(uit: www.leerkracht.nl)
Je mag gevoelens van kinderen met andere woorden niet zomaar opzij schuiven. Als ze niet ervaren dat ze boos, verdrietig of ... mogen zijn, leren ze niet om gevoelens bij zichzelf kennen en er mee omgaan.
De sociaal-emotionele ontwikkeling
Leren omgaan met gevoelens is niet iets wat zomaar vanzelf gaat. Kinderen maken een ontwikkeling door, waarbij ze meer vaardigheden krijgen op emotioneel gebied: men spreekt van de sociaal-emotionele ontwikkeling.
Hieronder geven we een overzicht van de ontwikkeling tot 12 jaar.
6 tot 8 jaar
Kinderen in deze leeftijdsfase kunnen de vier basisgevoelens, blij, boos, bang, verdrietig, herkennen en beleven. Het kind staat open voor gevoelens voor anderen en leert zich te verplaatsen in het perspectief en de gevoelens van de ander en kan op gedachten en gevoelens van anderen inspelen.
8 tot 10 jaar
Vanaf deze leeftijd richten kinderen zich in het algemeen sterker op leeftijd- en seksegenoten en zijn ze ook steeds beter in staat zich in te leven in de ander en ermee rekening te houden. Het verwerven van een plaats en van status binnen de groep geeft nogal eens nabootsing van gedrag van de meest actieve of dominante groepsleden. Het kind kan ook meer gevoelens onderscheiden en kan nu gemakkelijker zijn gevoelens onder woorden brengen. Kinderen gaan vanaf die leeftijd meer bewust om met hun gevoelens en kunnen deze voor anderen begrijpelijk uiten.
10 tot 12 jaar
De puberteit doet vanaf deze leeftijd langzaam zijn intrede. Doordat sommige enkele jaren eerder of later de puberteit binnenstappen, bestaan er onderling grote verschillen. De wijzigingen in de omgang met leeftijdgenoten en de veranderingen op het hormonale vlak zorgen vaak tijdelijk voor een zekere emotionele instabiliteit. Het is belangrijk extra aandacht te geven aan het omgaan met gevoelens die voortkomen uit lichamelijke veranderingen, de relatie met leeftijdgenoten en de toenemende confrontatie met eigen mogelijkheden en beperkingen.
Kinderen kunnen zich inleven in de gevoelens en gedachten van de anderen, al zijn ze vaak met zichzelf bezig.
Tips voor thuis
|
Wist je ... … dat gevoelens cultuurafhankelijk zijn? Bv. wat je als onrechtvaardig beschouwt, wordt voor een groot stuk door je cultuur bepaald. |
Wees een luisterend oor :
Probeer je in te leven in de gevoelens van je kind
Laat gevoelens toe:
Neem de gedachten en gevoelens van je kind serieus, wijs bepaalde gevoelens niet zomaar af.
Praat over gevoelens:
Probeer, wanneer het past, gevoelens onder woorden brengen.
Steek je eigen gevoelens niet onder stoelen of banken:
Als kinderen merken dat hun ouders soms kampen met bepaalde gevoelens, kunnen ze die van zichzelf beter plaatsen en relativeren.